Εργολάβοι αγαπημένοι

Η ομοβροντία βαρύτατων καταγγελιών, με αναλυτικά στοιχεία ανά διαγωνισμό δημοσίου έργου κατά την τελευταία διετία, προς την Ευρωπαϊκή Επιτροπή και τους οικονομικούς εισαγγελείς από τον ιδιοκτήτη της τεχνικής εταιρείας Προοδευτική Κ. Κούτλα ήταν η αφορμή για την έρευνα στους ισχυρούς εργολάβους για παραβίαση της νομοθεσίας περί καρτέλ, αλλά και για το μοντέλο επανεκκίνησης των τεσσάρων μεγάλων οδικών αξόνων. Ο κ. Κούτλας αναφέρει τα ονόματα έξι συγκεκριμένων κατασκευαστικών ομίλων ως μέλη ομάδας που καθοδηγεί τους διαγωνισμούς.

Οπως γράφει στην καταγγελία του προς την Κομισιόν ο κ. Κούτλας, «τους τελευταίους 18 μήνες στην Ελλάδα, στον τομέα της εκτέλεσης των δημοσίων έργων, τα περισσότερα έργα μεγάλου προϋπολογισμού ανατίθενται εναλλακτικά σε έναν κύκλο 5 έως 6 συγκεκριμένων εργοληπτικών επιχειρήσεων, οι οποίες μετέχουν στους σχετικούς διαγωνισμούς με κοινοπρακτικά σχήματα που εναλλάσσονται κάθε φορά, ανάλογα με τις σχετικές συνεννοήσεις μεταξύ τους». Και προσθέτει πως «συνεπεία του γεγονότος αυτού είναι να μοιράζονται την εκτέλεση των σημαντικών έργων μεταξύ τους, χωρίς κανένα ουσιαστικό ανταγωνισμό και με ποσοστά εκπτώσεων πολύ μικρά και περαιτέρω συνέπεια την ζημία του ελληνικού δημοσίου και εντεύθεν και της Ευρωπαϊκής Ενωσης…».

Στην ίδια καταγγελία προς την Κομισιόν περιλαμβάνονται και πίνακες με τα 75 σημαντικότερα έργα που ανατέθηκαν το 2011 και το 2012 από το δημόσιο ή φορείς του δημοσίου, συνολικού ύψους άνω του 1,2 δισ. ευρώ. Από τον πίνακα προκύπτει πως τα έργα που ανατέθηκαν στο πρώτο εξάμηνο του 2011 είχαν εκπτώσεις άνω του 40% (πλην δύο). Από το δεύτερο εξάμηνο του 2011 η κατάσταση αλλάζει και τα έργα στα οποία συμμετείχαν οι έξι εταιρείες που ονοματίζει ο κ. Κούτλας ανατέθηκαν με εκπτώσεις από 5,5% έως 17,35%. Το ενδιαφέρον είναι πως κατά την ίδια περίοδο τα έργα στα οποία δεν συμμετείχαν οι έξι ισχυροί όμιλοι ανατέθηκαν με εκπτώσεις από 30% έως 55%. Αναφέρονται διαγωνισμοί της Εγνατίας Οδού οι οποίοι κατά το πρώτο εξάμηνο του 2011 ανατέθηκαν με εκπτώσεις άνω του 40%, ενώ από το δεύτερο εξάμηνο σε διαγωνισμούς της ίδιας κρατικής εταιρείας οι εκπτώσεις περιορίζονται μεταξύ 13,2% και 17,35%.

Οποιος διαβάσει την καταγγελία διαπιστώνει, επίσης, πως η Ελληνική Επιτροπή Ανταγωνισμού (που είχε λάβει νωρίτερα τα ίδια στοιχεία) κινήθηκε κατόπιν παρέμβασης της Κομισιόν στην οποία απευθύνθηκε τελικά ο επιχειρηματίας. Οι καταγγελίες του κ. Κούτλα υποβαθμίζονται από τους πρώην ανταγωνιστές του με το επιχείρημα πως διαμαρτύρεται επειδή δεν του δίνουν υπεργολαβίες ώστε να κρατηθεί στη ζωή η Προοδευτική. Η τελευταία υπήρξε μία εκ των ιστορικών κατασκευαστικών εταιρειών της χώρας, αλλά η δεύτερη γενιά, στην οποία ανήκει ο κ. Κ. Κούτλας, την οδήγησε στη συρρίκνωση. Στη δυσμενή θέση στην οποία βρίσκεται η Προοδευτική αποδίδουν οι ανταγωνιστές τις συνεχείς καταγγελίες, αλλά η αλήθεια των ισχυρισμών του θα εξακριβωθεί από την Επιτροπή Ανταγωνισμού και τις κοινοτικές αρχές που διεξάγουν σχετικές έρευνες.

Το ίδιο ισχύει και για τις καταγγελίες Κούτλα προς τον τότε οικονομικό εισαγγελέα Γρ. Πεπόνη για τις παχυλές αποζημιώσεις που λαμβάνουν οι κοινοπραξίες Ελλήνων και ξένων κατασκευαστών που έχουν αναλάβει τους τέσσερις μεγάλους οδικούς άξονες με συμβάσεις παραχώρησης. Πρόκειται για την Ολυμπία Οδό (Ελευσίνα – Κόρινθος – Πάτρα), Ιόνια Οδός, Αξονας Κεντρικής Ελλάδας και Μαλιακός – Κλειδί, με τις κοινοπραξίες να λαμβάνουν περισσότερα από 300.000.000 ευρώ ως αποζημίωση για μη τήρηση συμβατικών όρων από το δημόσιο. Στις καταγγελίες αναφέρεται πως τα έργα σταμάτησαν με πρωτοβουλία των εργολάβων ακόμα και σε σημεία που δεν υπήρχαν π.χ. προβλήματα με απαλλοτριώσεις. Με βάση τις συμβάσεις παραχώρησης, το κυκλοφοριακό ρίσκο (δηλαδή τα μικρότερα έσοδα από πτώση κυκλοφορίας στους οδικούς άξονες) καθώς και η χρηματοδότηση των έργων πέφτει στους ώμους των κοινοπραξιών, υποστηρίζουν όσοι διαφωνούν με το μοντέλο «επανεκκίνησης» που διαφημίζει το υπουργείο Ανάπτυξης. Τελικά αντί να τηρηθούν οι συμβάσεις παραχώρησης, το ελληνικό δημόσιο καλείται να πληρώσει εκατοντάδες εκατομμύρια ευρώ, ενώ οι εργολήπτες εξακολουθούν να λαμβάνουν περί τα 250.000.000 ετησίως από τα διόδια.

Πως θα στήσετε ένα διαγωνισμό για δημόσιο έργο

Τον παλιό καλό καιρό, πριν το 2005, τα δημόσια έργα στήνονταν επισήμως μέσω του περίφημου μαθηματικού τύπου. Μέχρι και προγράμματα λογισμικού κυκλοφορούσαν τα οποία βοηθούσαν τους εργολάβους να κατανείμουν τις προσφορές τους κατά τέτοιο τρόπο ώστε να μειοδοτήσει αυτός τον οποίο είχαν επιλέξει προ του διαγωνισμού! Οι αρμόδιες υπηρεσίες, αλλά και η Επιτροπή Ανταγωνισμού έκαναν την πάπια επί χρόνια, μέχρι που επί κυβέρνησης Κ. Καραμανλή καταργήθηκε ο μαθηματικός τύπος επιλογής αναδόχου στα δημόσια έργα. Παρά το γεγονός πως είε αποκαλυφθεί πως σε πλήθος διαγωνισμών οι προσφορές γράφονταν από το ίδιο χέρι και ενίοτε κατατίθεντο από τον ίδιο άνθρωπο, ουδέποτε υπήρξε παρέμβαση κάποιας αρχής. Υποτίθεται πως με την κατάργηση του μαθηματικού τύπου κατέστη πιο δύσκολο το «στήσιμο» των διαγωνισμών και ξεκίνησε «μια νέα εποχή».

Η πρόσφατη έφοδος της Επιτροπής Ανταγωνισμού στα γραφεία ισχυρών εργολάβων και δύο εργοληπτικών συνδέσμων (ΣΤΕΑΤ και ΣΑΤΕ) δείχνει πως δεν καταργήθηκαν οι μέθοδοι στησίματος μεγάλων και μικρότερων έργων, ενίοτε με τη συνδρομή των δημοσίων υπηρεσιών που τα προκηρύσσουν. Λεπτομέρειες για τις καταγγελίες που οδήγησαν στην έρευνα της Επιτροπής Ανταγωνισμού δεν έχουν γίνει γνωστές. Κάποιοι δείχνουν, όμως, με νόημα ένα πρόσφατο μεγάλο σιδηροδρομικό έργο το οποίο ανατέθηκε σε «οικουμενική κοινοπραξία» Ελλήνων εργολάβων με έκπτωση περί το 8%. Ολοι οι υπόλοιποι ενδιαφερόμενοι είχαν υποβάλλει προσφορές με ακόμα μικρότερες εκπτώσεις (2% – 5%), όταν η μέση έκπτωση στα δημόσια έργα τα τελευταία χρόνια φτάνει το 30% – 40%, εξαιτίας και της μεγάλης κρίσης.

Δεν θεωρείται τυχαίο πως σχεδόν τα μισά από τα μεγάλα έργα που φέρεται να διερευνά η Επιτροπή Ανταγωνισμού είναι του ΟΣΕ. Πρόκειται είτε για έργα που προχωρούν, είτε για κάποια που σταμάτησαν και επαναπροκηρύχθηκαν όπως τα τμήματα Κιάτο –Ροδοδάφνη, Ροδοδάφνη-Σήραγγα Παναγοπούλου, Σήραγγα Καλλιδρόμου, Τιθορέα-Δομοκός. Προ ετών, ένας ισχυρός εργολάβος βρίσκονταν στο γραφείο του υπουργού Μεταφορών για να του θυμίσει πως την επόμενη ημέρα θα προκηρύσσονταν τρεις εργολαβίες του ΟΣΕ. Ο εργολάβος θεωρούσε δίκαιο να «πάρει τουλάχιστον τη μία εργολαβία», με δεδομένο πως θα κατέθετε χαμηλότερη προσφορά. Την επόμενη ημέρα διαπίστωσε πως και οι τρεις εργολαβίες πήγαιναν στην «οικουμενική» κοινοπραξία που προαναφέρθηκε. Ο ίδιος αποκλείονταν για τυπικούς λόγους!

Στον ίδιο κατάλογο με τα έργα που ψάχνει η Επιτροπή Ανταγωνισμού είναι και έξι εργολαβίες της Εγνατίας Οδού (Δερβένι-Σέρρες – Προμαχώνας, Κορομηλιά – Κρυσταλλοπηγή, Φλώρινα – Νίκης, Παναγιά – Γρεβενά, Κόμβος Σελλών – Σήραγγα Μετσόβου κ.α), το λιμάνι της Πάτρας, άλλο ένα λιμάνι όπου τα έργα σέρνονται, με απανωτές εργολαβίες, επί χρόνια.

Εκτός από την απλή συνεννόηση μεταξύ των υποψηφίων υπάρχουν και αρκετοί άλλοι τρόποι για να στήσεις σήμερα ένα διαγωνισμό δημοσίου έργου. Τις περισσότερες φορές απαιτείται η συνεργασία της αναθέτουσας αρχής, με το αζημίωτο. Στα έργα του Επιχειρησιακού Προγράμματος Περιβάλλον (ΕΠΕΡΑ) εφαρμόστηκε, για παράδειγμα, το λεγόμενο «μικτό σύστημα» το οποίο επιτρέπει σε μια δημοτική αρχή ή μια περιφέρεια να ενοποιεί δύο διαφορετικά έργα σε έναν διαγωνισμό, το ένα τμήμα του οποίου είναι με «μελέτη – κατασκευή» και το άλλο με την κλασσική μέθοδο. Ετσι ενοποιείται σε έναν διαγωνισμό η κατασκευή του βιολογικού καθαρισμού (που γίνεται με μελέτη – κατασκευή, δηλαδή ο εργολάβος αναλαμβάνει να μελετήσει και να παραδώσει το έργο με το κλειδί στο χέρι) και η κατασκευή των δικτύων αποχέτευσης με το παραδοσιακό σύστημα (οι υποψήφιοι βασίζονται σε μελέτη της υπηρεσίας).

Χρειάστηκαν πολυετείς διαμάχες μεταξύ των εργολάβων προκειμένου να περιοριστεί η φάμπρικα του «μικτού συστήματος» το οποίο οδήγησε σε κυκεώνα προσφυγών και τεράστιες καθυστερήσεις στα έργα βιολογικών καθαρισμών. Στελέχη κατασκευαστικών εταιρειών υποστηρίζουν πως οι βιολογικοί καθαρισμοί που ανατέθηκαν με το συγκεκριμένο σύστημα θα κοστίσουν τουλάχιστον 30% ακριβότερα από όσους προχώρησαν με παραδοσιακούς διαγωνισμούς.

Εργοληπτικός σύνδεσμος είχε καταγγείλει πως κυκλοφορούσαν και επιταγές με εκατοντάδες χιλιάδες ευρώ στο περιθώριο τέτοιων διαγωνισμών. Σχεδόν σε όλους τους διαγωνισμούς βιολογικών καθαρισμών με το «μικτό σύστημα» υπήρξαν καταγγελίες για «στημένες» επιτροπές που βαθμολογούσαν ευνοϊκά τη μελέτη του «εκλεκτού» και αρνητικά τις άλλες. Ενα άλλο κόλπο που εφαρμόζουν οι δήμαρχοι είναι η πρόσκληση σε συγκεκριμένο αριθμό εργολάβων. Το συγκεκριμένο μοντέλο ακολουθούν ακόμα ορισμένοι τοπικοί άρχοντες με την επίκληση του «επείγοντος χαρακτήρα» ενός έργου ή της «υψηλής εξειδίκευσης» που πρέπει να διαθέτουν οι υποψήφιοι. Ετσι περιορίζεται ο ανταγωνισμός και κατευθύνεται πιο εύκολα το έργο σε αυτόν που έχουν προαποφασίσει κάποιοι εργολάβοι και η δημοτική αρχή. Σε μικρότερα έργα, οι τοπικοί άρχοντες ακολουθούν το μοντέλο του τεμαχισμού σε ακόμα μικρότερες συμβάσεις έτσι ώστε να τα αναθέσουν χωρίς διαγωνισμό ή μέσω του λεγόμενου «πρόχειρου διαγωνισμού».

Ορισμένοι συνδέουν την παρέμβαση της Επιτροπής Ανταγωνισμού και με πρόσφατη έκθεση του Γενικού Επιθεωρητή Δημόσιας Διοίκησης Κλ. Ρακιντζή για ένα έργο του ΟΣΕ. Από την έκθεση προέκυψε πως οι υπηρεσίες της ΕΡΓΟΣΕ πλήρωναν τον κατασκευαστή (ΑΚΤΩΡ) για τμήματα του έργου που δεν είχε εκτελέσει. Τώρα η ΕΡΓΟΣΕ ζητεί πίσω κάποια εκατομμύρια ευρώ, αλλά η διοίκηση της ΑΚΤΩΡ υποστηρίζει πως δεν είχε κέρδη, αλλά ζημιές από την εργολαβία στην οποία εμφανίζεται να ζημιώνει το δημόσιο. Η Επιτροπή φαίνεται πως παρακολουθούσε τα τελευταία χρόνια την αγορά των δημοσίων έργων (και γενικά των συμβάσεων με το δημόσιο). Θεώρησε πως τώρα ήταν η στιγμή κατά την οποία έπρεπε να παρέμβει.

Οι οπαδοί των θεωριών συνωμοσίας συνδέουν την παρέμβαση της ανεξάρτητης αρχής με την εν εξελίξει διαπραγμάτευση της κυβέρνησης με τους εργολάβους για τους οδικούς άξονες. Η απάντηση είναι πως ήδη το υπουργείο Ανάπτυξης έχει δώσει γη και ύδωρ (τεράστιες αποζημιώσεις, κλπ)  προκειμένου να προχωρήσουν η Ιόνια Οδός, το τμήμα Κόρινθος – Πάτρα, το τμήμα Μαλιακός – Κλειδί και ο άξονας Κεντρικής Ελλάδας. Οι κοινοπραξίες και οι τράπεζες ζητούν, βέβαια, ακόμα περισσότερα. Μένει να εξακριβωθεί αν θα βάλουν νερό στο κρασί τους μετά την έφοδο της Επιτροπής Ανταγωνισμού στα γραφεία τους.

Δημοσιεύεται σήμερα στην «κυριακάτικη δημοκρατία»